Ludzie lepiej tolerują pewne sprawy, jeśli je kontrolują lub choćby rozumieją, nawet gdy to rozumienie nie pozwala uniknąć problemów. Z codziennego doświadczenia wiemy, że tajemniczy ból głowy przygnębia dużo bardziej niż taki, którego przyczyny są znane np. ból wywołany skokami ciśnienia w ciągu dnia.
Fakt, że brak takiej wiedzy lub kontroli działa negatywnie, został potwierdzony w badaniu tzw. małpy-kierownika.
Badanie „małpy-kierownika” polegało na tym, że dwie małpy siedziały obok siebie przy biurkach. Każda miała przed sobą przycisk. Jeśli jedna z nich, wyznaczona na kierow¬nika, nie nacisnęła swojego przycisku w ciągu pięciu sekund, obie małpy otrzymały nieprzyjemny (aczkolwiek nieszkodliwy) wstrząs elektryczny. Druga małpa-pracownik szeregowy mogła przyciskać swój guzik lub nie, wedle własnego uznania, bo nie był on do niczego podłączony i nie wiązały się z tym żadne konsekwencje. Obie małpy spędzały sześć godzin „w pracy” przy biurkach z guzikami do naciskania. Następnie otrzymywały sześć godzin przerwy, po czym wracały do pracy – i tak dzień po dniu. Obie były dobrze karmione i utrzymywały swoją wagę.
Po upły¬wie około trzech tygodni eksperymentu, małpa-pracownik szeregowy robiła wrażenie znudzonej, ale poza tym niczego jej nie brakowało. Małpa-kierownik w tym momencie przeważnie już nie żyła, a badanie lekarskie stwierdzało, że przyczyną zgonu były wrzody.
Okazało się, że presja i odpowiedzial¬ność związane z pracą na kierowniczym stanowisku mogą powodować śmiertelny w skutkach stres. Nie wstrząsy elektryczne – ponieważ małpa-pracownik szeregowy otrzymała dokładnie tyle samo wstrząsów co małpa-kierownik, a nic jej nie dolegało. Tak naprawdę, to obie małpy otrzymały bardzo niewielką liczbę wstrząsów, bo małpa-kierownik bardzo skutecznie wywiązywała się ze swo¬ich obowiązków. Presja i niewiedza – małpa-kierownik raczej nie rozumiała po co naciska ten przycisk. Nie uzyskiwała pozytywnej informacji zwrotnej (brak impulsu elektrycznego to zaledwie motywacyjny czynnik higieny, nie powoduje więc wzmocnienia motywacji). Nie mogła również dyskutować na temat wysokich wymagań, polegających na dużej częstotliwości reakcji.
Dlatego też warto wdrożyć w firmie narzędzia dające menedżerom podstawową wiedzę „po co”. Może to być strategiczna karta wyników, może to być zwykłe zestawienie celów rocznych („co robimy”) uzupełnione niewielką analizą konkurencji („których konkurentów chcemy prześcignąć”). Chodzi o to, aby menedżerowie mieli cokolwiek, co wyjaśniało by podejmowane decyzje inwestycyjne, organizacyjne, związane z produktami, klientami i kadrami. Nie musi to być szczególnie skomplikowane narzędzie. Jak pokazuje bowiem badanie przeprowadzone przez Ellen Langer i Judith Rodin, wystarczy trywialna roślinka w pokoju, żeby zdrowie pensjonariuszy domu opieki znacząco się polepszyło. Badaczki powierzyły wybranej grupie mieszkańców domu opieki odpowiedzialność za swoje otoczenie (do ich pokojów wstawiono rośliny doniczkowe i powierzono im podlewanie i opiekę nad nimi), podczas gdy reszcie powiedziano, że kwiatkiem zajmie się personel (kwiatki również znalazły się w pokojach tych osób). Pensjonariusze, których nakłoniono do wzięcia odpowiedzialności za siebie samych oraz rośliny, stali się bardziej aktywni, bardziej ożywieni i czuli się szczęśliwsi. Także ich stan zdro¬wia był lepszy, na co wskazywały przeprowadzone przez lekarzy analizy rejestrów medycznych domu opieki. Najbardziej spektakularnym odkryciem był fakt, że uczestnikom z grupy odpowiedzialności dawano większe szanse na przeżycie kolej¬nych osiemnastu miesięcy po zakończeniu badania.
Więcej ciekawostek o kulturze, jej wpływie na myślenie, czucie i zachowanie ludzi w życiu osobistym oraz w miejscu pracy, znajdziesz w książce „Zwierzę kulturowe” Roya F. Baumeistera (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011). Wykorzystanie za wiedzą Wydawcy.
